Осипова Мотрёна Федотовна

Иванов Семён Дмитриевич

Сэрии ыар дуораана…

Аҕа дойду сэриитин ыар дуораана 20-с үйэҕэ таарыйбатах ыала диэн бука суоҕа буолуо. Биһиги төрөппүттэрбит бу алдьархай ааҥнаабыт сэрии сылларын эттэринэн-хааннарынан билэн, ол кэминээҕи айгыраабыт олоҕу чөлүгэр түһэрсэргэ олохторун анаабыт үтүө холобурдаахтар.

Биһиги аҕабыт Иванов Семён Дмитриевич, ийэбит Осипова Мотрёна Федотовна оччотооҕу ыар кэм историятын кэрэһиттэрэ буолаллар. Ийэбит сэрии саҕаланарыгар 14-15-тээх кыыс эбит, бастакы ыҥырыыга түбэспиттэри от үлэтигэр сырыттахтарына байыаннай таҥастаах киһи хомуйталаан илдьэ барбыт, онно абаҕабыт Григорий баар эбит, атааралларыгар кэннилэриттэн күүстээх тыал түспүт, сонно куһаҕан сыт саба биэрбитэ диэн ийэбит кэпсиирэ. Ол барбыттартан ким да төннүбэтэх. Ийэбит ыал улахан оҕото буолан колхоз бары үлэигэр кыратыттан сыстан, сэрии сылларыгар атыыһыттаан, саллааттарга үтүлүк, кээнчэ тигэн, колхоз бары үлэтин толорсор эбит. Курааннаабыт дьылга Бүлүү сиригэр Күүлэккэ сатыы баран оттообуттар, онно Түҥ өрүс дьиппинийэн, харааран киһи эрэ дьиксинэр көстүүтэ этэ, киһи кутун баттыыр этэ диэн кэпсиирин өйдөөн хаалан, Бүлүүгэ олорор кэммэр анаан-минээн, аһылыктаах лодканан Түн өрүскэ тиийэ сылдьыбытым, чахчы иэнэ кыра буолан баран, дьиппинийэн суостаах эбит этэ. Оччотооҕу сэрии оҕолоро оҕо саас диэни билбэккэ, от оттоһон, мас мастаһан, бурдук тардыһан, оҕус сиэтэн, үлэ ыараханын көрсүһэн, тоҥор-хааһар диэни билэн, бары ыараханы аастахтара. Күһүҥҥү хаһыҥҥа ынах хомуйалларыгар атах сыгынньах сылдьар буолан, атахтарын ириэрээри ынах сибиэһэй ханныгар үктээн туран, абыранан ылар этибит диэн кэпсиирэ ийэбит. Бааһынаҕа хаалбыт хортуосканы хаар түһүөр дылы лаппаакынан сири түөрэн хомуйаллар эбит. Биһиги ийэбит Улуу кыайыы өрөгөйүн этэҥҥэ көрсөн, тэҥҥэ үллэстэн, Сталин төбөлөөх медаалынан наҕараадаланар чиэскэ тиксибитэ.

Саамай ыарахан кэм биһиги аймахха сэрии бүппүт 1945-46сс. бүрүүкээбитэ. Ханнык баҕарар уопсастыба салайааччы сатабылыттан улахан тутулуктаах. Ол аас-туор кэмҥэ биһиги нэһилиэги үтүө санаалаах, дьон туһугар үлэтин анаабыт Илья Семёнович Кутанов бэрт сатабыллаахтык салайан үлэлээбит, доруобуйатынан мөлтөөн, кини Дьокуускайга барарга күһэллибит, Илья Семёновиһы солбуйа хаалбыт бэрэссэдээтэл колхоһун дьонугар кыһынын биир да харыс көмөнү оҥорбокко, хоргуталыы сыспытын саас Дьокуускайтан Илья Кутанов эмтэнэн кэлэн, өлөр өлүүттэн быыһаталаабыта диэн үгүс дьон махтана кэпсиирин элбэхтик истэр этим. Ол алдьархай ааҥныы сылдьыбытын кэлин биһиэхэ ийэбит кэпсиирэ сүппэт ыар өйдөбүл хаалан, үгүс толкуйдатар түгэни үөскэтэр. Ийэм аах аһыыр астара суох буолан, саас сулумах ууну иһэн, утуйаллара үксээн, оҕолор ороҥҥо сытар турукка тиийбиттэр, эһэбит Федот Ефремович, тутуу туруу үлэһитэ, сирэйэ дарбайа иһэн, атаҕынан нэһиилэ хаамар киһи, Илья Семёнович куораттан кэлбит сураҕын истэн, кураанах салаасканы соспутунан өрүһүттэрэ тиийбитигэр бэрэссэдээтэл көрөн, дьик гынан, сөрү диэн сөҕөн, ыскылааттан бурдук оҕото, ынах төбөтө биэрэн, өлөр өлүүттэн быыһаабыт. Бу үтүө быһыыны кыра эрдэхпититтэн истэн, сырдык хараҥаны баһыйар, үтүө мөкүнү кыайар сирдээҕи олох кэрэ өйдөбүлүгэр сүгүрүйэ улааттахпыт. Илья Семёнович Кутанов курдук үтүө дьон баар буолан, инникигэ эрэллээх буоллахпыт.

Биһиги төрөппүттэрбит аҕыс оҕону иитэн, барыбытын олох киэҥ аартыгар үктэннэрэн, үтүө санааларынан куорсун анньан, бары үлэһит дьон буолан, ыал-уруу тэринэн, оҕо-сиэн ууһатан, дьоммут үтүө ааттарын ааттатар халыҥ аймах дэтэн, үлэлии, үөрэнэ сылдьабыт. Биһиги аҕабыт Иванов Семён Дмитриевич урут үөрэх тарҕана илик кэмигэр диэтэххэ, үөрэҕи ылынымтыа буолан, үлэтин суруксутунан саҕалаабыт. Хаҥаласка ийэбитин кэргэн ыларыгар, огдообо хаалбыт буолан, кыыс оҕолоох кэлбит, эдьиийбит Маайаны ийэбит иитиһэн, кэлин Чурапчы Пономарёв Иннокентий диэн киһиэхэ кэргэн тахсан, аҕабыт сиэннэрэ Чурапчы, Дьокуускай, Амма улуустарыгар тарҕанан олороллор. Дьоммут биһигини үлэни өрө тутарга ииппиттэрэ, аҕабыт үлэ киһини киэргэппэт, үлэни киһи киэргэтэр диирин оҕолорбор үөрэтэн, аны сиэннэрбэр такайабын.

Мин начальнай кылааска үөрэнэрбэр почта саҥа аһыллыбытыгар аҕабытын ааҕара үчүгэй уонна суруксут диэн почтальонунан үлэҕэ ылбыттара. Почта киинэ Маарга баара, начальнигынан Володя диэн киһи үлэлиирэ. Почтаны аҕабыт итии-тымныы буоллун, Маартан атынан аҕалара, эбии оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлиирэ. Хаһыаттары киинэҕэ оҕолорго түҥэтэрбин өйдүүбүн, аҕабар көмөлөһөн, улахан киһи курдук сананарым. Оччотооҕу оҕолор эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһалларыттан биир хаһыат сүппэтэҕэ, айдаан тахсыбатаҕа. Биһиэхэ анаан сурунаал аахтара аҕалааччы, харыстаан имиппэккэ ааҕарга кыһаллааччыбыт, оҕолорум үөрэхтээх дьон буолуохтара дии-дии төбөбүтүн имэрийэн ылааччы. Биирдэ бэрт эрэйинэн сурунаал ыллым диэн, миэхэ чөкө уурдаран кэбиспитэ, отой тыытаайаҕын диэн, онтубут Маччасынова Венераҕа, кыра кыыска кэһиитэ эбит, тулаайахтар диэн сүрдээҕин аһынара, оҕомсох бөҕө этэ. Эдьиийбит кыыһа Оксана ыалдьан балыыһаҕа киирдэҕинэ, аҕам киирсэн көрсөөччү. Почтаҕа үлэлииригэр лотерея билиэтин, дьэ, лаппа табыллан атыылаатым диэн үөрэн, аһыы олорон ийэбитигэр кэпсээбитин истибитим, дьону кытта уопсай тылы булар эбит этэ. Кэлин Антонов Уйбаан үлэлии киирбитигэр аҕабыт уурайан атыыһыттыы барбыта. Биһиги аҕабыт аһыныгас, дьоҥҥо үтүөнү баҕарар майгылаах киһи этэ, кимниин да айдаарсыбытын өйдөөбөппүн, сүрдээх көнө, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Биһигини киһиэхэ үчүгэй өрүтүн көрөр буолуҥ, испиискэ сототун курдук үргүлдьү көнө, судургу киһи суох диирэ. Аҕабыт биһиэхэ холобур буолар, аҕа быһыытынан, үлэһит быһыытынан биһиэхэ такайбыт сүбэтэ-амата, олоххо дьулуура, кытаанах санаата, амарах майгыта көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, аҕабыт үтүө аата ааттана туруо. Ийэлээх аҕабыт олорбут олохторо үйэтитиллэн, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ кинилэр алгыстарынан, үтүө санааларынан уйдаран сиэрдээх дьон буолуохтара диэн эрэнэбит. Төрөөбүт-үөскээбит Хаҥаласпыт сиригэр ыраас халлаан, иллээх-эйэлээх сыһыан, үтүө быһыы бар дьоммутун араҥаччылыы сырыттыннар, доруобай, чөл олох мэлдьи арыаллаатын!

 

Ахтыыны суруйдулар улахан кыыстара Е.С.Саввинова-Иванова-Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ; орто кыыстара Д.С.Осипова-үөрэҕирии үлэтин бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Ем.Ярославскай аатынан Саха музейын филиалын салайааччы- методиһа.